در مورد قیاسهای سیاسی-تاریخی

یکی از آفتهای محتمل قیاسهای سیاسی-تاریخی، نقطه ای بودن آنها است (البته این آفت، آفت جریان شناسی رایج این سالها نیز هست، در حالیکه عنوان «جریان شناسی»، در خود این ادعا را دارد که از شبیه دیدنها و قیاسهای نقطه ای مبرا است و جریانها و کلیت و برآیند آنها را می بیند.)

دو فرض زیر را در نظر بگیرید:
۱- در حکومت امیرالمومنین، اشخاصی فاسد در بخشهایی از حکومت منصب داشته اند.
۲- در حکومت بنی عباس، اشخاصی فاسد در بخشهایی از حکومت منصب داشته اند.
چه نتایجی از این دو فرض می توان گرفت؟
به نظر می آید، یکی از این دو گزینه جواب سئوال ما باشد:
۱- حکومت بنی عباس، به خوبی و عدالت گستری حکومت امام علی بوده است.
۲- حکومت امام علی، حکومتی فاسد و ظالم، همچون حکومت بنی عباس بوده است.

عقل سلیم اما هیچکدام از این دو گزینه را نمی پذیرد. عقل سلیم می گوید، واضح است که این دو حکومت را نمی توان از نظر عدالت گستری در یک سطح قرار داد و اساسا نمی توان هر دو را عدالت گستر، ولو در درجات مختلف دانست. چرا عقل سلیم چنین می گوید؟
او می گوید مشکل در طرح مفروضات سئوال توست. تو فرضهایت را درست بیان نکردی. در حکومت امیرالمومنین، منصب داری اشخاص فاسد، استثناء بوده اما در حکومت بنی عباس منصب داری اشخاص فاسد یا کمک کننده به فساد، رویه بوده است. به عبارت دیگر، عقل سلیم برای ارزیابی حکومتها و مقایسه آنها با یکدیگر، نگاه جزئی و نقطه ای و محدود به یک یا چند مصداق ندارد. روندها، میانگین همه مصادیق، برآیندهای کلی و مسیر و جهتگیری حرکت دو حکومت، ملاک ارزیابی و مقایسه و تشبیه اوست. عقل سلیم، مصادیق جزئی و در اقلیت را به کل تعمیم نمیدهد. منصب داری «مالک اشتر» در حکومت امیرالمومنین و منصب داری «علی بن یقطین» در حکومت هارون الرشید، خلافت این دو شخص را قابل قیاس با یکدیگر نمی کند. همچنانکه منصب داری «اشعث بن قیس» در حکومت امیرالمومنین و منصب داری «داودبن علی» در حکومت سفاح، حکومت این دو را به هم شبیه نمی کند.
مصادیق جزئی تاریخی به کار قیاس و شبیه سازی حکومتها به یکدیگر نمی آیند، مگر بعد از آنکه توانسته باشیم شباهت آن حکومتها را با یکدیگر در روند کلی ثابت کرده باشیم.

پی نوشت مهم: به نظر می آید، پربسامد شدن قیاسهای جزئی و نه روندی دو حکومت یا جریان با یکدیگر، اتفاقا نشانه ای از بی شباهت بودن آن دو با یکدیگر در روند کلی باشد. در شرایطی که دو حکومت یا جریان در روند کلی به یکدیگر شبیه باشند، اساسا نیاز چندانی به تلاش و تقلای زیاد برای اینکه افکار عمومی را به شباهت این دو با یکدیگر قانع کرد وجود ندارد. افکار عمومی معمولا به صورت خود به خود، در مورد نواقص جزئی، اگر یک حکومت عادل باشد یا حسنهای جزئی، اگر یک حکومت ظالم باشد، توجیه هستند و اگر هم توجیه نباشند با تذکرهای کوچکی در اینگونه موارد متقاعد می شوند.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

:D :) :( :o :? 8) :lol: :P :wink: :-* =(( :-& @};- :-S >:) :x :(( :-x :| :-<